Một phiên tòa bồi thẩm đoàn quy mô lớn vừa chính thức mở màn tại Mỹ. Không chỉ đối mặt với nguy cơ bị phạt hàng tỷ đô la, tập đoàn Meta — chủ sở hữu của Facebook và Instagram — đang đứng trước áp lực phải thay đổi tận gốc cách thức vận hành các nền tảng của mình đối với người dùng trẻ tuổi.
Cuộc chiến pháp lý lịch sử chống lại Meta: Khi mạng xã hội đối mặt với làn sóng cải tổ toàn diện vì trẻ em
Vụ kiện do 29 tiểu bang của Mỹ (bao gồm California và New York) đồng đứng tên cáo buộc Meta vi phạm nghiêm trọng các quy định pháp luật về bảo vệ quyền riêng tư và sức khỏe tâm thần của trẻ em.
Nếu các tiểu bang giành chiến thắng, đây sẽ không còn là một cuộc tranh chấp tài chính thông thường, mà sẽ trở thành một tiền lệ pháp lý tái định hình lại toàn bộ trải nghiệm mạng xã hội của thế hệ trẻ trong tương lai.
Những đòi hỏi làm thay đổi "giao diện cốt lõi"
Các công tố viên không chỉ dừng lại ở việc đòi bồi thường thiệt hại. Họ đang yêu cầu Tòa án buộc Meta phải gỡ bỏ hoặc thay đổi hoàn toàn những tính năng vốn được coi là "linh hồn" giữ chân người dùng của Instagram và Facebook.
Danh sách các yêu cầu cải tổ bao gồm:
Xóa bỏ nút "Thích" (Like) và cơ chế cuộn trang vô tận (Infinite Scroll) đối với tài khoản của người vị thành niên.
Cấm các thuật toán gợi ý nội dung bị cáo buộc là cố tình thao túng tâm lý và kích thích chất dẫn truyền thần kinh dopamine.
Loại bỏ các bộ lọc hình ảnh (filters) có khả năng làm bóp méo diện mạo thực tế.
Chấm dứt tính năng tự động phát video (autoplay) và xóa bỏ định dạng bài đăng tự biến mất như Instagram Stories.
Triển khai cơ chế xác minh quyền phụ huynh nghiêm ngặt và cấm một người tạo nhiều tài khoản.
Theo các tiểu bang, những tính năng này được cố tình thiết kế để tối đa hóa thời gian sử dụng của thanh thiếu niên, biến sự chú ý của trẻ em thành lợi nhuận kinh doanh, giúp đưa giá trị vốn hóa thị trường của Meta lên mức 1,5 nghìn tỷ USD.
Chưởng lý bang Kentucky, ông Russell Coleman, khẳng định trước báo giới: "Chúng tôi sẽ chứng minh cho bồi thẩm đoàn thấy Meta đã làm ngơ trước những tác hại mà sản phẩm của họ gây ra cho giới trẻ, đơn giản vì việc ngoảnh mặt đi mang lại nhiều lợi nhuận hơn."
Từ chỉ số tương tác đến "mối hiểm họa công cộng"
Sự bức xúc của giới công tố không phải không có cơ sở. Cốt lõi của các cáo buộc nằm ở những chỉ số tương tác như nút "Thích" — tính năng đã tồn tại từ những ngày đầu của Facebook.
Các nghiên cứu khoa học được trích dẫn trong hồ sơ tòa án cho thấy, nút "Thích" thúc đẩy mạnh mẽ hiện tượng tâm lý gọi là "so sánh xã hội" (social comparison) — hành vi tự đo lường giá trị bản thân thông qua hình ảnh đăng tải của người khác.
Bản báo cáo nội bộ do chính Meta thực hiện cũng thừa nhận rằng, sự so sánh do Instagram tạo ra có liên quan trực tiếp đến "sự cô đơn gia tăng, hình ảnh bản thân tồi tệ hơn và tâm trạng tiêu cực" ở người trẻ.
Trong một phiên tòa khác diễn ra gần đây tại New Mexico, Thẩm phán Bryan Biedscheid đã phạt Meta 942 triệu USD, đồng thời lần đầu tiên trong lịch sử tuyên bố một công ty mạng xã hội là "mối hiểm họa công cộng" (public nuisance) — một thuật ngữ pháp lý vốn từng được dùng để chỉ các nhà máy xả khí thải độc hại làm ô nhiễm không khí cộng đồng.
Góc nhìn từ người trong cuộc
Sức ép lên các tập đoàn công nghệ không chỉ đến từ các chính trị gia hay giới luật sư, mà còn xuất phát từ chính những tiếng nói cất lên từ bên trong hệ thống.
Trả lời phỏng vấn trên chương trình Today của đài BBC, bà Kelly Stonelake — cựu lãnh đạo cấp cao tại Meta, hiện là người tố giác và nhà hoạt động vì an toàn trẻ em trực tuyến — chia sẻ sự hoài nghi về khả năng tự thay đổi của tập đoàn nếu không có sự can thiệp từ pháp luật:
"Tôi nghĩ rằng đang tồn tại một sự khác biệt lớn về nhận thức và sự hợp lý hóa ở cấp lãnh đạo. Họ tiếp tục đưa ra các quyết định kinh doanh như hiện tại, bất chấp mọi bằng chứng chỉ ra rất rõ ràng rằng những quyết định đó đang tổn thương những đối tượng dễ bị tổn thương nhất."
Về phía ngược lại, Meta tiếp tục phủ nhận toàn bộ các cáo buộc. Đại diện tập đoàn khẳng định họ tự tin các bằng chứng tại tòa sẽ chứng minh cam kết lâu dài của công ty trong việc tạo ra một môi trường an toàn và hỗ trợ người dùng trẻ tuổi.
Điều gì sẽ chờ đón phía trước?
Vụ kiện hiện đang được thụ lý bởi Thẩm phán Liên bang Yvonne Gonzalez Rogers tại California — người nổi tiếng với sự sắc sảo và phong cách làm việc trực diện.
Với việc các tiểu bang tham gia vụ kiện đại diện cho gần hai phần ba dân số nước Mỹ, phán quyết cuối cùng của phiên tòa này không chỉ quyết định số phận pháp lý của Meta, mà còn là hồi chuông cảnh báo cho toàn bộ ngành công nghiệp công nghệ Silicon Valley về trách nhiệm xã hội đối với thế hệ tương lai.